Banner

ځمکه ښويدنه څه شی او لاملونه يې څه دي ؟

14.07.2014 09:29

د بدخشان د ارګو د سيمې د ځمکې ښويدنې او ددرې سوه کسانو د مړينې په مناسبت !

ليکوال : ديپلوم انجنير ستانه مير زهير

 

ځمکه ښويدنه څه شی او لاملونه يې څه دي ؟

د ځمکې پيژندنې د علم له مخې  ځمکه ښويدنه ، يوه جاذبوي پروسه يا  عمليه ده چې غرنی  ډبرې او  خاورې  د هسک نه د ټيټ په لور،  د ځمکې د جا ذبې قوې د کشش په نتيجه کې  له يوه ځايه بل ځای ته حرکت کوي  .

پوښتنه پيدا کيږي چې دغه پروسه ولې او څنګه پيدا کيږي ؟ په ځواب کې بايد ووايو دغه دنګ دنګ غرونه او غونډې ګانې  چې تاسو د ځمکې پر مخ ګوری ، داد ميليونونو کلونو په بهير کې منځ ته راغلي دي ، هره ورځ همدا غرونه او او غونډۍ ګانې له بيلابيلو ميخانيکي ، عضوي او بيولوژيکي تخريب يا فرسايش سره مخ دي، د همدې فرسايش  په پايله کې په غرونو او غونډۍ ګانو کې لوي لوي درزونه راځي . همدا درزونه بيا د غرونو کلکې او سترې برخې په وړو او غټو کتلوو يو له بله جلا او بيلوي . د وختونو په تيريدو همدا بيلې شوې لويې لويې ډبرې او کتلې په هغو غرونو کې چې چې د نشيبونو ميلان يې د ( ٢-٣ ) درجو زيات وي  له پاسه ښکته را ښويږي او د غرونو په لمنو کې په شيندلې او پاشانه بڼه ځای په ځای کيږي .

د ځمکې ټولې برخې په خپلو کې  يو ثابت جاذبوي توازن لري ، کله چې دغه توازن بدلون مومي  نو طبعي خبره ده چې د ځمکې ښويدنې پيښې ورسره هم ملې وي . د ځمکې په ښويدنه کې د زلزلې ټکانونه ، د جاذبې قوه ، د ځمکې لاندې اوبه او هم د د ځمکې د سر اوبه اساسي رول لري .

 

١-   جاذبې قوه يا سملاسي راغور ځيد نه ( سقوط ) :

ددې ډول  پيښو اصلي لامل  په بشپړه توګه د ځمکې د جاذبې قوې سملاسي  کشش دی چی  په نتيجه کې د خورو او ډبرو لوې  لوې کتلو له پاسه د ښکته په لور په سملاسي  بڼه را غورځيږې   . عموما دا پيښې  په هغو غرونو کې منځ ته راځي چې  نشيبونه يې زيات ميلان او عمودي بريدګۍ ولري . په سملاسي غورځيدنه يا سقوط کې ،  هغه کتلې رالويږي  چې مخکې دفزيکي فرسايش او يا هم د زلزلې د حرکاتو په پايله کې ددرزونو په وسيله له هغورا بيلې شوې وي . البته د راغورځيدنې دا  زمينه ، د زياتو کلونو د تيريدوووسته  برابريږي

د همدې ډول راغورځيدنې  يوه بيلګه په ١٩١١م کال د پامير په سيمه کې رامنځ ته شوه چې د ٨ ميليارده ټنو په حجم خاورې او ډبرې راولويدې او د مرغاب د سيند تر مخ يې داسې يو ديوال جوړ کړ چې لوړوالی يا ارتفاع يې ٦٠٠ مترو ته رسيده .

همدا رنګه په ١٨٩٤م کال کې ،  د اوکراين د کريميا په سيمه کې د  غره يوه ستره برخه راولويده چې ٤٦٠ متره اوږدوالی او د ٣٠٠- ٤٠٠ مترو پورې يې سور درلود .رالويدلو خاورو ګټو د نوموړي غره په لمنه کې يوشمير کورونه لاندې او ځنو ته يې زيات زيان ورساوه .

راغورځيدنه ، ځمکې لاندې په  تشو او خاليګاو کې هم منځ ته راځي . دا ډول را غورځيدنې  زيات وخت  په طبعي مغارو ، د کانونو د کيندنې په صوفونو او هغو کانالونو کې پيښيږي  چې د انساني فعاليتونو په نتيجه کې منځ ته راغلي وي

٢- د ځمکې لاندې اوبو د لمدبل له مخې ، ښويدنې يا لغزش :

په طبعت کې داډول پيښې ډيرې زياتې وي اود ښويدنې ټول ډولونه  په غيږ نيسي . په دې ډول کې د غرنيو ډبرو او خاورو رالويدنه  سملاسي نه وي يعنې لويې کتلې په وړ کندو يا برخو نه ويشل کيږي بلکې د لويو درزونو له لارې په کتلوي شکل له پاسه ښکته ښويږي . د بيلګې په توګه څو کاله دمخه دقفقاز دغره په شمالي برخه يعنې داغستان کې د غرنيو ډبرو او خاورو  يوه لويه کتله ، د ٢٠٠ ميليونه متره مکعبه په حجم ،د غره له هسکو برخو نه د ٢ کيلومترو په واټن راښويه شوه چې دخپل مسير په جريان کې يې څو کورونه له منځه يوړل ، او د غره په لندينۍ برخه کې د  سيند د اوبو د جريان مخه يې ډب کړه او ديوه ديوال په څيريې  تر شا جهيل را منځ ته کړچې تر سلو مترو يې ژوروالی درلود .

په هغې طبقې چې د هغې له پاسه پرته کتله ښويږي که  چيرې هغه له خاورو جوړه وه ، نوخاورې  په اسانۍ د ځمکې لاندې اوبه جذبولی شي  اوهمدا اوبه د پورتنۍ طبقې د ښويدنې د پاره زمينه برابره وي

ځمکه ښويدنې ملي اقتصاد ته ناوړه زيانونه اړوي . باغونه ، پارکونه ، سړکونه ، پلچکونه او شنې سيمې له منځه وړي . د بيلګې په توګه په ١٨٨٤م کال کې د والګا د سيند تر غاړې د ( سراتف ) په سيمه کې ، د ځمکې د يوې لويې کتلې د ښويدنې په پايله کې څه ناڅه درې سوه د اوسيدانې کورونه يې له منځه يوړل . همدا رنګه د يوې بلې ځمکه ښويدنې  په نتيجه کې د (اوليانوفسک ) ښار په نواحيو کې د اور ګاډي پټلی پرې شوې ، او د اوسپنې هغه مظبوط پل چې د والګا د سيند پاسه جوړ شوی و په بشپړه توګه  له منځه يووړ

٣-  د سطحي اوبو له امله ځمکه ښويدنې :

په دې ډول ځمکه ښويدنو کې، جاذبې قوه ،  د ځمکې پرمخ روانې  سيلابي او  باراني اوبه اساسي رول لري دا ډول پيښې عموما په پسرلي کې چې له يوې خوا په غرونو کې د واورې ويلي کيږي او د بلې خوا بارانونه زيات وې منځ ته راځي . په دې موسم کې  لومړی اوبه خاورو ته ننوځي او بيا هغه رابطه يا تړلتيا چې د خاورو د زرو تر منځ شته له منځه وړي . په دې حالت کې خاورې لومړې  لمدې اوبيا  له پاسه د ښکته په لور راښويږي . چې  همدا را ښويدلې خاورې وروسته بيا دسيندونو په سواحلو يا  غاړو کې  رسوب کوي . د ځمکې ښويدنې په دې ډول کې د سيلابونو اوبه ډير رول لري ، همدا سيلابونه دي چې د ځمکې ريليف ته بدلونه ورکوي .

د ځمکې ښويدنې  د عملي مطالعې ارزښت :

لکه څنګه چې مو مخکې يادونه وکړه ، د ځمکې ښويدنې د پروسې په پايله کې ملي اقتصاد ته ناوړه زيانونه رسيږی او هم  انساني تلفات  ورسره مله  وي نو عملي مطالعه يې هم له ګټو خالي نه ده. که څه هم د ځمکې د لويو کتلو سقوط  يا رالويدنې  سملاسي وي نو وړاندوينه يې هم ناشونې ده . خو که يوه سيمه په پرله پسې ډول د متخصيصينو له خوا تر دقيقې څيړنې لاندې ونيول شي او هغه عوامل چې د ځمکې د ښويدنې سبب ګرځي په ګوته شي  نو ډير امکان شته چې د زيانونه کچه يې راټيټه شي .

د بيلګې په توګه : هغه سرک چې د کابل نه د ننګرهار په لور د هسکو او دنګو غرونو په منځ کې تير شوی او هر کال د پسرلي په موسم کې دبيلابيلې ښويدنو سره مخ او د انساني تلفاتو سبب هم ګرځي تر پر له پسې څيړنې ونيول شي نو کيدای شي د زيانونو مخه يې ونيول شي . د تيږو هغه لويې کتلې چې د لاندينيې برخې  اتکايي مواد يې له منځه تللي ، بيرته د وړو تيږو په وسيله تقويه شي نو د رالويدو ويره يې کميږي ، او که د تقويې امکان يې نه وي نو کيدای شي هغه د انفجار په وسيله له منځه يوسو .

مسول مقامات بايد تل هڅه وکړي هغه سيمې چې هلته د ځمکې ښويدنې خطرونه زيات وي ، په ځانګړې توګه هلته چې کورونه اباد  او انسانان اوسي تر کلکې څارنې لاندې ونيسي ، که د مخنيوي هڅه يې امکان لري ، لکه د لويو درزونو سمنټول ، بايد تر سره شي او که امکان نه لري او د لويو کتلو ترمنځ درزونه ورځ تربلې   پرا خه کيږي نو د سيمې اوسيدونکي بايد ژر ترژره له هغه ځايه وويستل شي .

د ځمکې ښويدنې د پاره تدابير او مخنيوي :

-         د غرونو هغه نشيبونه چې زيات ميلان لري او د هغو له لارې د ځمکې ښويدنې پيښې درامنځ ته کيدو احتمال زيات وي بايدهلته ونې اود اوږدو نيلو اوريښو لرونکي بوټي وکرل شي

-          د غرونو په نشيبونو کې بايد ديوالونه جوړشي څو  د رسوباتو د ښويدنې او لغزش مخ ونيول شي

-         د غرونو لاندينيو برخو کې بايد استحکامي ديوالونه جوړ شي

-         په هغو سيمو کې چې د رسوباتو ښويدنه زياته وي ، د باراني او سطحي اوبو د پاره ځای ځای بايد  وړې وړې ويالې وکندل شي څو د دهغو سرعت او شدت کمزوری کړي

-         په کومو سيمو کې چې د ځمکې لاندې اوبه ډيرې وي کيدای شي هغه د نلونو په وسيله د هغې سيمې نه بل ځای ته وليږدوو

په افغانستان کې د ځمکې ښويدنې پيښې :

افغانستان چې يو غرنی هيواد دی او د ټولې ځمکې دوه پردرې يې غرونه جوړوي نو طبعي خبره ده چې د ځمکې ښويدنې پيښې هم ورسره زياتې وي

کله نا کله  په همدې غرونو کې  د خاورو او تيږو لويې لويې تختې  په  کتلوي بڼه دغرونو لمنو ته راښويږي ، که چيرې د غرونو په لمنو کې کلي او کورونونه  اباد وي ،  طبعي خبره ده چې په دغسې سيمو کې به ځاني او انساني تلفات هم ورسره مل وي چې يوه بيلګه په همدې ورځو کې د بدخشان د ارګو د سيمې غم لړلې پيښه ده چې د پسرلي د بارانونو سره سمه منځ ته راغله

په افغانستان کې د ځمکې د جاذبې له مخې  ښويدنې عموما د هندوکش په سيمه او د هيواد شمال ختيځ او مرکزي برخو کې زياتې وي .

په  ١٩١١م کال کې په پامير کې هم همدغسې يوه ښويدنه منځ ته راغلې وه ، چې څه ناڅه اته مليارده ټنه خاورې او تيږي له پاسه لاندې راوښويدې او د مرغاب د سيند په وړاندې يې  د ٦٠٠ مترو په ارتفاع ديوال جوړ کړ، په هندوکش کې د ښويدنې يو بل لوي لامل زلزله ده ،

بدخشا ن په ټول افغانستان کې هغه سيمه ده چې هلته تر ټولو زياتې زلزلې کيږي ، د هرې زلزلې په نتيجه کې دا امکان شته چې د کلکو تيږو لويې لويې کتلې يو له بله بيلې کړي  او د وخت په تيريدو همدا بيلې شوې کتلې له پاسه ښکته را ښويه شي .

يوه بيلګه يې تير کال د کابل نه د جلال اباد په لور په غځيدلي سرک د درونټې د تونل په خوله کې د هغې مستحکمو تيږود لويې کتلې رالويدنه وه چې د ټول ګټو وزارت د يوې

همدا رنګه څو کاله د مخه د کابل  دهمزنګ په غره کې هم ځمکې ښويدنې پيښې رامنځ ته شوې وی ، چې  دهغې سيمې اوسيدونکې يې  د زياتو ستونزو سره مخ کړي و

يادونه : ددې مقالې ځنې ارقام د لاندې اخځليک نه تر لاسه شوي دي :

-         جيولوجي عمومي با اساسات جيولوجي افغانستان . مولف – ولادمير . ايليچ سلاوين از انتشارات ( مير ) ماسکو- ١٩٨٤م کال


ستاسو تبصره


لطفاً لاندې افغانستان په انګليسي تورو وليکئ.